Search this blog


Home About Me Contact
2007-07-11

നഷ്ടപ്പെട്ട നീലാംബരി  

ഹ്യദയത്തില്‍ ദൈവ്വത്തിന്റെ കൈയ്യൊപ്പുണ്ടന്ന് ഞാന്‍ എന്നും വിശ്വസിക്കുന്ന എന്റെ സ്നേഹിതാ..........

എന്റെ ഏറ്റവും പ്രീയപ്പെട്ട ചങ്ങാതി നീ ആയിരുന്നു.......... എന്നിട്ടും നിന്റെ മറവിയുടെ ലോകത്തേക്ക് എന്നെയും നീ ഉപേക്ഷിച്ചു. വിരഹത്തിന്റെ വേദനയില്‍ ഞാന്‍ ഇവിടെ തനിച്ചാണ്........ ബന്ധങ്ങളും ബന്ധനങ്ങളുമില്ല.

ലോകത്തിലേക്കും ഏറ്റവും കൂടുതല്‍ പരസ്പരം അറിയുകയും മനസ്സിലക്കുകയും ചെയ്ത സുഹ്യത്തുക്കള്‍ നമ്മളാണന്ന് സ്വകാര്യമായ് അഹങ്കരിച്ചിരുന്നു. എന്നും നമ്മുടെ സ്നേഹവും സൗഹൃദവും മറ്റുള്ളവരെ അസൂയപ്പെടുത്തും വിധം ആത്മാര്‍ത്ഥവും നിഷ്കളങ്കവും ആയിരുന്നു. രണ്ടു ശരീരത്തില്‍ ജീവിക്കുന്ന ഒറ്റ ആത്മാവായിരുന്നു നമ്മള്‍......

എപ്പോഴോ നാമറിയതെ നമുക്കിടയില്‍ ഒരു പാപക്കറ വീണു........ അതിനെ ഞാന്‍ എന്റെ ഹ്യദയരക്തംകൊണ്ട് കഴുകി കളയാന്‍ ആഗ്രഹിച്ചു. പക്ഷേ നാമറിയതെ നമുക്കു നമ്മളെ നഷ്ടപ്പെടുക ആയിരുന്നു. ഇനി ഒരിക്കലും ഞാന്‍ അറിയുന്ന എന്നെ അറിയുന്ന എന്റെ ആ കളികൂട്ടുകാരനെ എനിക്കു തിരിച്ചുകിട്ടില്ലന്നറിയം..... മണലാരണ്യത്തില്‍ നിന്നും മുത്തും പവിഴവും നീ വാരികൂട്ടിയപ്പോള്‍ ഇങ്ങ് ദൈവ്വത്തിന്റെ സ്വന്തം നാട്ടില്‍ കക്കയും ശംഖും പെറുക്കി കളിച്ച ഈ കളികൂട്ടുകാരനെ നീ മറന്നുപൊയി...........

ഒരിക്കലും ഈ അകല്‍ച്ച ഞാന്‍ പ്രതീക്ഷിച്ചിരുന്നില്ല. മരണത്തിലും ഒന്നിച്ചുണ്ടാവണമന്ന്‌ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നവരാണ്‌ നമ്മള്‍. നീ എന്നില്‍ നിന്നും അകന്നകന്നു പോയപ്പോഴും ഒക്കെ എന്റെ തോന്നലാണന്ന് വിശ്വസിച്ചു......... സ്വയം വിശ്വസിപ്പിച്ചു.

ബന്ധങ്ങളെന്നും തുലാവ‌ര്‍ഷംപോലെയാണ്. എപ്പോഴാണ്‌ പൈതൊഴിയുക എന്നറിയില്ല. എന്നും മഴയെ സ്നേഹിച്ച ഒരു മനസ്സാണ് എന്റേത്‌. പൈതൊഴിയുന്ന മഴനൂലുകള്‍ക്കിടയിലൂടെ നീ എന്നെ തനിച്ചാക്കി യാത്രയായപ്പോള്‍, കണ്ണീരിന്റെ നനവുണ്ടായിരുന്ന എന്റെ പിന്‍‌വിളികള്‍ നീ കേട്ടില്ല. ഇല്ലങ്കില്‍ കേട്ടിട്ടും കേട്ടതായി നടിച്ചില്ല.......... എന്തായിരുന്നു നിന്റെ മനസ്സില്‍............

പിന്നീട് ഓരോമഴയും പൈതൊഴിയുമ്പോള്‍ എന്റെ മനസ്സ് കാ‌‌‌ര്‍‌മേ‌ഘം മൂടുകയായിരുന്നു. ഓരോനിമിഷവും ഞാന്‍ കാതോര്‍ത്തിരുന്നു. നിന്റെ കാലൊച്ച കേള്‍ക്കാന്‍......... അവസാന പ്രതീക്ഷയും അസ്തമിച്ചപ്പൊള്‍ ഞാന്‍ നിന്നോടു ചോദിച്ചു, നമ്മള്‍ ഒരുപാട് മാറിപോയിരിക്കുന്നു അല്ലേ എന്ന്. എല്ലാവരുടെയും നന്മക്ക് വേണ്ടി ആയാല്‍ മാറ്റം നല്ലതല്ലേ എന്ന നിന്റെ മറുചോദ്യത്തിന്റെ അര്‍‌ത്ഥം ഇന്നും എനിക്ക്‌ മനസ്സിലായിട്ടില്ല.

എന്റെ സുഖങ്ങളിലും ദു:ഖങ്ങളിലും നീയുണ്ടാവണമന്ന് ഞാന്‍ ആഗ്രഹിച്ചു. ഒരുനനുത്ത കാറ്റായ് നീ എപ്പോഴും എന്റെ കൂടെ ഉണ്ടാകുമന്ന്‌ ഞാന്‍ വിസ്വസിച്ചു. നീയല്ലാതെ മറ്റൊരു സുഹ്യത്തിനെ കുറിച്ച് ഒരിക്കലും ഞാന്‍ ചിന്തിച്ചിരുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട്തന്നെ നീ എന്നെ വിട്ടുപോയപ്പോള്‍ ശരിക്കും ഞാന്‍ ഒറ്റപ്പെട്ടുപോയി.........

ജീവിതത്തില്‍ എന്തക്കയോ നേടിയപ്പോള്‍ നിന്നെമാത്രം സ്നേഹിച്ചിരുന്ന എന്നെ നീ മ‌റന്നുപോയി....... നിന്റെ ഓ‌ര്‍മ്മകളില്‍പോലും ഇന്ന്‌ ഞാന്‍ ഇല്ല എന്നറിഞ്ഞപ്പോള്‍ ഞാന്‍ പറഞ്ഞു ഇനിഒരിക്കലും തമ്മില്‍ കാണാതിരിക്കട്ടെ എന്ന്. കാരണം എനിക്കറിയം ഇനി ഒരിക്കലും നിനക്ക് എന്റെ പഴയ ച‌‌‌ങ്ങാതിയാകാന്‍ കഴിയില്ലന്ന്...... ഇനി കാണുമ്പോള്‍‍ എല്ലാം ഒരു ബോധിപ്പിക്കല്‍ മാത്രമായിരിക്കും.......

മനസില്‍ എന്നെ സ്നേഹിച്ചിരുന്ന എന്റെ ചങ്ങാതിയുടെ ജീവനുള്ള പുഞ്ചിരിക്കുന്ന ഒരു ചിത്രമുണ്ട്........ അതെങ്കിലും എനിക്കു വേണം. സ്നേഹവും സൗഹൃദവും ഒക്കെ ലാഭനഷ്ടങ്ങളുടെ കണക്കുകളാകുമ്പോള്‍ ഇന്നും ഞാന്‍ കാത്തിരിക്കയാണ്. എന്റെ നഷ്ടപ്പെട്ട നീലാംബരിയെ ഓര്‍ത്ത്.............

2007-07-06

വെളുത്ത സാരിയിലെ വൈധവ്യം  


അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശവസംസ്ക്കാരം കഴിഞ്ഞ് ജോലിസ്ഥലത്തുള്ള വാടക വീട്ടില്‍ തിരിച്ചെത്തിയപ്പോഴാണ് നീലിമ ഒറ്റപ്പെടലിന്റെ വേദന അറിഞ്ഞത്. എന്നും കളിയും ചിരിയും നിറഞ്ഞുനിന്ന ആ വീട്ടില്‍ ശ്മശാന മൂകത അവള്‍ അറിയുകയായിരുന്നു....................
ഒരാഴ്ചകൊണ്ട് നനക്കാഞ്ഞതുകൊണ്ട് പനിനീര്‍ച്ചെടികളൊക്കെ വാടിതുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം എന്നും സ്നേഹിച്ചിരുന്ന പനിനീര്‍ച്ചെടികള്‍........ഇനി അയാള്‍ക്കുവേണ്ടി അവള്‍ക്കു ചയ്യന്‍ കഴിയുന്നത്‌ അതുമാത്രമാണ്.

അവള്‍ പൂച്ചെരുകയില്‍ വെള്ളമെടുത്ത് റോസാച്ചെടികളെ ഓരോന്നായിങ്ക്കാന്‍ തുടങ്ങി.

അപ്പോള്‍ അടുത്ത വീട്ടിലെ അലമേലു പാട്ടി ശവദാഹത്തെകുറിച്ചും വീട്ടുകാരെകുറിച്ചും ഒക്കെ കുശലം ചേദിക്കാന്‍ വന്നു. അവസാനം തന്റെ സാരിയിലേക്കുനോക്കി ഒരുപദേശം. "ഭര്‍ത്താവ് മരിച്ച സ്ത്രീകള്‍‍ നിറമുള്ള സാരി ഉടുക്കാന്‍ പാടില്ല" എന്ന്.
അത് തനിക്കും അറിവു‌ള്ളതാണന്നും, അലമേലുപാട്ടി ഒരിക്കലും വെള്ളസാരി ഉടുത്ത് കണ്ടിട്ടില്ലല്ലോ എന്നും പറയണമന്ന് അവള്‍ക്കുതോന്നി...........പക്ഷേ പറഞ്ഞില്ല.

അയാള്‍ക്ക് എന്നും നീലിമ പി‌ങ്ക് നിറമുള്ള സാരി ധരിച്ചുകാണാനായിരുന്നു ഇഷ്ടം. അതുകൊണ്ട് ആഫീസില്‍ പോകുമ്പോള്‍ കൂടുതലും ആ നിറത്തിലുള്ള സാരി ധരിക്കാന്‍ അവള്‍ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിച്ചു......

അങ്ങനെ ഇരിക്കെ പച്ചക്കറി കൊണ്ടുകൊടുത്തുകൊണ്ടിരുന്ന പയ്യന്‍ വരാതെ ആയി. അതുകാരണം നീലിമക്ക് ആഫീസില്‍ നിന്നു പോരുമ്പോള്‍ ദിവസവും ചന്തയില്‍ കയറണ്ടി വന്നു.

ആഫീസില്‍ നിന്നും വന്നാല്‍ എന്നും അവള്‍ അലമേലു പാട്ടിയോടുചോദിക്കും ഇന്ന്‌ പച്ചക്കറിക്കാരന്‍ പയ്യന്‍ വന്നിരുന്നോന്ന്. അപ്പോള്‍ അലമേലു പാട്ടിപറയും ഇല്ല ഇന്നും കണ്ടില്ല അവനെ.

അതുകേള്‍ക്കുമ്പോള്‍ നീലിമക്ക് എന്തോ ഒരു അസ്വസ്തതതോന്നും................

അങ്ങനെ കുറച്ചുദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോള്‍ ഒരു സ്ത്രീ ഒരുകുട്ടിയെ ഒക്കത്തുവച്ച് പച്ചക്കറിവണ്ടിയും ഉന്തി വന്നു.

അവളോട് പച്ചക്കറി വാങ്ങുമ്പോള്‍ നീലിമ പറഞ്ഞു "മുന്‍പ് ഇതുപോലെ പച്ചക്കറി കൊണ്ടൂവന്നിരുന്നത് ഒരു പയ്യനായിരുന്നു, ഇപ്പോള്‍ കുറച്ചുദിവസമായി കാണുന്നില്ല"

അപ്പോള്‍ അവളുടെ കണ്ണുകളില്‍ നനവു പടരുന്നത്‌ നീലിമ കണ്ടു.

സാരിതലപ്പുകൊണ്ട് കണ്ണുകള്‍ തുടച്ചുകൊണ്ട് അവള്‍ പറ്ഞ്ഞു "അദ്ദേഹം മരിച്ചുപോയി, പച്ചകറിയുമായി പോകുമ്പോല്‍ കാറിടിക്കയായിരുന്നു"........

വെ‌ളുത്ത സാരി ഉടുത്തിരിക്കുന്ന ആ പെണ്‍കുട്ടി അയാളുടെ ഭാര്യ ആണ് എന്നും ഒക്കത്ത് ഇരിക്കുന്നത് അയാളുടെ കുട്ടിയാണ് എന്നും നീലിമക്ക് മനസ്സിലായി.

എന്നും പിങ്ക് നിറത്തിലുള്ള സാരി ഉടുത്ത് ആഫീസില്‍ പോയിരുന്ന നീലിമയെ പിന്നെ വെളുത്ത സാരിയില്‍ മാത്രമേ എല്ലാരും കണ്ടിട്ടുള്ളൂ .................

2007-07-05

ഏകാന്തതയിലൊരു തീര്‍ഥാടനം  


ഇവിടെ ഈ വാകമരത്തണലി‌ല്‍ ഇരിക്കു‌മ്പോള്‍‍ ഞാന്‍ നിന്നെ കുറിച്ചോ‌ര്‍ക്കുന്നു..... വര്‍ഷങ്ങള്‍ക്കു മുന്‍പ് കൈവിട്ടുപോയ ആ നല്ല ദിവസങ്ങളെക്കുറിച്ച്. അന്ന് നീ എന്റേതായിരുന്നു. എന്റേതു മാത്രം. അന്ന് നീ എന്റെ മടിയില്‍ തലവച്ച് ഉറങ്ങുമായിരുന്നു. എന്നോടെപ്പം ചിരിക്കുകയും കര‌യുക‌യും ചെയ്യുമായിരുന്നു.

നിന്റെ കൈവിര‍ലുകള്‍ തെരുപിടിക്കുമ്പോ‌ള്‍, നിന്റെ മുടിയിഴകളെ ലാളിക്കുമ്പോ‌ള്‍.....നിന്റെ കൈവിരലുകളുടെ അഗ്രം ചുണ്ടുകള്‍ പോലെ ചുവന്നിരുന്നു. അന്ന് നിനക്ക് ചന്ദനത്തിന്റെ മണമായിരുന്നു. ആ മാസ്മര ഗ‌ന്ധത്തി‌ല്‍ മണിക്കൂറുകളോളം ഞാന്‍ മയങ്ങി കിടന്നിട്ടുണ്ട്. അത് നിന്നെപോലെ എന്റെ മനസ്സിലേക്കും, ആത്മാവിലേക്കും പട‌‌ര്‍ന്നു കയറിയിട്ടുണ്ട്. എന്നിട്ടും ഒരിക്കലും നമ്മള്‍ തെറ്റുചെയ്യാന്‍ ആഗ്രഹിച്ചില്ല.

ചന്ദന നിറമുള്ള നിന്റെ നാസികയും കൈവിരലുകലും ഒന്നും ഞാന്‍ മറന്നിട്ടില്ല. മറക്കാനാവില്ല എന്നു പറയുന്നതാവും ശ‌രി.

ഈ വാകയുടെ ചുവട്ടില്‍ എത്രയോ തവണ നാം സന്ധിച്ചിട്ടുണ്ട്. എത്രയോ ദിവസങ്ങള്‍ നീ എന്റെ മടിയില്‍ തലവച്ചുറങ്ങിയിട്ടുണ്ട്. എത്രയോ നേരം കിനാവു നെയ്തു കൊണ്ട് ആകാശത്തിലെ നക്ഷത്രങ്ങളെ നോക്കി ഇരുന്നിട്ടുണ്ട്.

നാം നിരന്തരം ചാരിയിരിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഈ വാക ഇങ്ങനെ ചാഞ്ഞുവളരുന്നതെന്നുപറഞ്ഞ് പലരും നമ്മെ കളിയാക്കി. എന്നിട്ടും നീ എന്നെ വിട്ടുപോയി.

ഒരു ഓട്ടകാലണയുടെ വിലപോലും ഇല്ലാതെയായി എന്റെ സ്നേഹത്തിന്‌.......എന്തായിരുന്നു നിന്റെ മനസ്സില്‍......

ഇന്ന് ഈ വാക വീണ്ടും പൂത്തിരിക്കുന്നു. അത് നമുക്കുവേണ്ടി പൂമെത്ത തീര്‍ത്തിരിക്കുന്നു. ഒരിക്കല്‍ ഈ പൂമെത്ത‌യില്‍ കിടന്നുകൊണ്ട് നീ പറഞ്ഞു "ഇങ്ങനെ മന്വന്തര‌ങ്ങളോളം നിന്റെ മടിയില്‍ തലവച്ച് പൂക്കളുടെ മീതെ കിടക്കാന്‍ കഴിഞ്ഞിരുന്ന‌ങ്കിലന്ന്".

എന്നിട്ടും ഇന്നും നീ വന്നില്ലല്ലോ?.

ഇന്നുമാത്രമല്ലല്ലോ? എത്രയോ വര്‍ഷങ്ങളായി നീ ഇവിടെ വന്നിട്ട്. എന്നിട്ടും എനിക്കു നിന്നെ മറക്കാനാവുന്നില്ല...

ഞാന്‍ ഓര്‍ക്കുകയാണ്‌, എന്തു ഭംഗിയായിരുന്നു നിനക്ക്. മഞ്ഞയില്‍ മഞ്ചാടിക്കുരു വിതറിയപോലെയുള്ള നനുത്ത സാരിയില്‍ നീ ഒരുപാടു സുന്ദരിയായിരുന്നു.

മഞ്ഞ.... ഐശ്വര്യത്തിന്റെ, സമ്ര്യദ്ധിയുടെ നിറം. എന്റെയും നിന്റെയും, കാര്‍മുകില്‍ വര്‍ണ്ണന്റെയും ഇഷ്‌ടനിറം. ഒരിക്കല്‍ നീ എന്നോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു. പിന്നീട് എന്നെ തനിച്ചാക്കി പോയപ്പോള്‍ നിന്റെ ഓര്‍മ്മകളില്‍ ഞാന്‍ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഇന്ന് നിന്റെ മനസ്സില്‍ നിന്നുപോലും ഞാന്‍ മാഞ്ഞു പോയിരിക്കുന്നു.

ഒരുപാട് പറയാനുണ്ട് എനിക്ക്..............

കേള്‍ക്കാനുള്ള മനസ്സ് നിനക്ക് നഷ്‌ടപ്പെട്ടുപോയില്ലേ? ഒരുപാട് പാപക്കറ പുരണ്ട കൈകളാണ്‌ എന്റേത് എന്നെനിക്കറിയാം. എത്രയെത്ര രാത്രികള്‍, എത്ര എത്ര മുഖങ്ങള്‍........ ഒന്നും മനപ്പൂര്‍‌വ്വമായിരുന്നില്ല എന്ന് അറിഞ്ഞിരുന്നില്ലേ നീ?. എന്നിട്ടും മഴ‌യിലും മഞ്ഞിലും, പാതിരാവിലും, വെളുപ്പാന്‍‌കാലത്തും പാതി തുറന്നിട്ടിരുന്ന വാതിലുകള്‍ എനിക്കുനേരെ കൊട്ടിയടക്കപ്പെട്ടപ്പോള്‍ തികച്ചും ഒറ്റപ്പെട്ടുപോയി ഞാന്‍..............

എല്ലം നീ അറിഞ്ഞു......

പുക്ഷേ അറിയാതെ പോയത് എന്റെ മനസ്സുമാത്രം. .......അനാഥമായത് വന്യമായ എന്റെ സ്നേഹമാണ്.

എന്നെ വിട്ട് നീ മറ്റൊരിടം തേടിപോയപ്പോള്‍ നഷ്‌ടപ്പെട്ടത് എന്റെ ജീവിതമാണ്‌...........

അല്ലങ്കിലും എന്നും നഷ്‌ടങ്ങളുടെ തടവുകാരനായിരുന്നല്ലോ ഞാന്‍?...........

നീയും ഒന്നും നേടിയില്ല.....

ഒരു പകപോക്കലായിരുന്നോ?...അതോ മിഥ്യയുടെ മൂടുപടത്തിനുള്ളില്‍ സ്വയം ഒതുങ്ങിയതോ?..........

നീ പോയതു മുതല്‍ ഞാന്‍ ഒറ്റക്കായിരുന്നു....

ഒറ്റക്ക് എന്നു തീര്‍ത്തുപറയാനാവില്ല.

എപ്പോഴും നിന്റെ ഓര്‍മ്മകളുണ്ടായിരുന്നു കൂട്ടിന്‌....ആ നനുത്ത പുഞ്ചിരി, ആ വിടര്‍ന്ന കണ്ണുകള്‍.....

കന്യാകുമാരി മുതല്‍ വൈഷ്ണവീ ദേവി കുടിയിരിക്കുന്ന ഇരുണ്ട ഗുഹകളില്‍ വരെ യാത്ര ചെയ്തു.

കുടജാദ്രിയിലെ മഞ്ഞിലും തണുപ്പിലും അലിഞ്ഞില്ലാതാകാന്‍ ആഗ്രഹിച്ചു......രുദ്രപ്രയാഗിലും ഗംഗയിലും‌മുങ്ങി......

എല്ലായിടവും നീ ആയിരുന്നു....

കന്യാകുമാരിയുടെ വൈരമൂക്കൂത്തിയില്‍ നിന്റെ കണ്ണുകളിലെ തിളക്കമായിരുന്നു. വൈഷ്ണവീദേവിയുടെ ചില്ലു ലോക്കറ്റില്‍ നിന്റെ രൂപമായിരുന്നു.

കാശീനാഥന്റെ ചന്ദ്രക്കലയില്‍ നിന്റെ മുഖ‌മായിരുന്നു.

കണ്ണടച്ചാല്‍ കാണുന്നത് നിന്റെ മുഖം......

കേള്‍ക്കുന്നത് നിന്റെ ശബ്‌ദം........

സ്നേഹത്തിനും വേര്‍പിരിയലിനുമിടയിലുള്ള ആ വേദന, ആത്മസംഘര്‍ഷം....അതൊരു ഹരമായിരുന്നു.

ഏതു ഗംഗയില്‍ മു‌ങ്ങിയാലും, ഏതു കഷായം ധരിച്ചാലും മനസ്സില്‍ നിന്ന് പറിച്ചെറിയാന്‍ കഴിയില്ലന്നു തിരി‌ച്ചറി‌ഞ്ഞ അന്ന്‌ ഗംഗയില്‍ ഒഴുക്കി എന്റെ കഷായവും രുദ്രാക്ഷവും.

പിന്നെ അടുത്ത ഒരു തീര്‍ഥയാത്രയായിരുന്നു.

നിന്നെ കണ്ടെത്തുവാന്‍. ഒടുവില്‍ യാത്ര ചെയ്ത് ക്ഷീണിതനായ് ഇവിടെ വരെ എത്തി......

ഈ പുഴക്ക‌ര‌യില്‍, ഈ വാകയുടെ ചുവട്ടില്‍, ഡിസംബറിലെ മഞ്ഞുള്ള എത്രയോ സായഹ്‌നങ്ങളില്‍ ഒരു പുതിയ സൂര്യോദയം കാത്തിരുന്നിട്ടുണ്ട് നാം. എത്രയോ സന്ധ്യകളില്‍ കുന്നിന്‍ മുകളിലെ ക്ഷേത്രത്തിലെ അന്ധനായ ദൈവത്തിന്റെ കണ്ണുകളില്‍ ഒരു നല്ല നാളയുടെ പ്രഭാതം നാം കണ്ടിട്ടുണ്ട്. നിറഞ്ഞ നിലവിളക്കിലെ ദീപം പോലെ സ്വപ്നങ്ങ‌ള്‍ നമ്മെ മൂടിയിട്ടുണ്ട്. എന്നിട്ടും ഒരു മിന്നാമിനുങ്ങിന്റെ നുറുങ്ങുവെട്ടംപോലും ഇല്ലാത്ത ഇരുട്ടറകളില്‍ പരസ്പരം കാണാതെ പോയി നമ്മള്‍.

മഞ്ഞിന്റെ പഞ്ഞികെട്ടുപോലെയുള്ള തണുത്ത പുതപ്പണിഞ്ഞ് നീ എന്റെ അടുത്ത് എത്തിയിരുന്ന‌ങ്കില്‍ നിന്റെ ചെവിയില്‍ ഇക്കിളി കൂട്ടി പറയുമായിരുന്നു നിന്നെ ഞാന്‍ ആത്മാവിനോളം സ്‌നേഹിക്കുന്നുവന്ന്.

എന്തു കറുപ്പായിരുന്നു നിന്റെ കണ്ണുകള്‍ക്ക്......

ഇന്ന് അത് വെളുത്ത് നരച്ചിട്ടുണ്ടാകും........

ഒന്നു കാണാന്‍..........ഒന്നു കണ്ടാല്‍ മാത്രം മതി.........

ചിരി നിറ‌ഞ്ഞ വശ്യമായ നിന്റെ ആ പതി‌ഞ്ഞ ശബ്ദം ഒന്നു കേള്‍ക്കാന്‍...........

വര്‍ഷങ്ങ‌ള്‍ കൊണ്ട് ഞാന്‍ നിന്നെ തിരയുകയാണ്...........

നീ ഏ‌തു വനമധ്യത്തിലെ കുടിലിലാണ്‌ വസിക്കുന്നത്‌.........

അറിയാമായിരുന്നങ്കില്‍ അങ്ങോട്ടു വരുമായിരുന്നു......പിന്നെ നിന്നെ ഞാന്‍ ഒരിടത്തും വിടില്ല.

എത്രയോ വ‌ര്‍ഷങ്ങളായി നിന്നെ പ്രതീക്ഷിച്ചിരിക്കാന്‍ തുടങ്ങിയിട്ട്. ഇന്നും എന്റെ മനസ്സ് നരച്ചിട്ടില്ല. അത് ചെറുപ്രായക്കാരുടെ മനസ്സുപോലെ ഇരിക്കുന്നു.

എന്തുകൊണ്ടന്നു നിനക്കറിയുമോ?.......

എന്നങ്കിലും ഒരിക്കല്‍ നീ വരുമന്ന് എനിക്കറിയാം. ഒരു വേനല്‍ക്കാലത്തോ, മഞ്ഞുകാലത്തോ, അതുമല്ലങ്കില്‍ ഒരു വര്‍ഷകാലത്തോ, പുലരിയിലോ, ഉച്ചക്കോ, സന്ധ്യക്കോ.........

എത്രയോ കാലംകൊണ്ട് നിന്നെ ഞാന്‍ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. നിന്നെ പ്രതീക്ഷിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ഈ ഇരുപ്പിന്റെ സുഖം ഒന്നു വേറെതന്നയാണ്.

നീ പോയതിനു ശേഷം എത്രയോ തവണ ഈ വാക പൂക്കുകയും ഗര്‍ഭം ധരിക്കയും പ്രസവിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നിട്ടും നീ എന്താണ് വരാത്തത്.

ദേ നോക്ക്......

ചക്രവാളം കറുക്കുകയാനണ്.

ദൂരെ എവിടയോ ഒരു മുരളിയുടെ ശബ്ദം എന്നിലേക്കൊഴികിയെത്തുന്നു.......അതിന്റെ അടുത്തേക്ക് ഓടി എത്താന്‍ ഒരുപാട് മോഹമുണ്ട്............

പക്ഷേ കാലി‌ല്‍ ചങ്ങലകള്‍ ആണല്ലോ?.........

എല്ലായിടവും ഇരു‌ള്‍ മൂടുകയാണല്ലോ?.........

എന്റെ കണ്ണുകള്‍ കാണാതാകുന്നു. ഇനി എന്നാണ്‌ നീ വരിക?........നിന്റെ വരവിനുവേണ്ടിയുള്ള കാത്തിരുപ്പാണ് എന്റെ ജീവിതം. എന്റെ ജീവെതം പൂര്‍ണ്ണമാക്കാന്‍ നീ വരണം. വരും....ക്യഷ്ണന്റെ രാധ വരും എന്നു ഞാന്‍ പ്രതീക്ഷിക്കട്ടെ?.........

ഈ വാക മരം അടുത്ത വസന്തത്തിനായ് കാത്തിരിക്കയാണ്.......വീണ്ടും പൂക്കാന്‍, തളിര്‍ക്കാന്‍, ഗര്‍ഭം ധരിക്കാന്‍.

ഞാനും കാത്തിരിക്കയാണ്. വരും വരാതിരിക്കില്ല എന്ന പ്രതീക്ഷയോടെ..............

2007-07-04

മണം  

എന്റെ കുട്ടിക്കാലത്തു എന്റെ വീടിന് അടുത്ത് ഒരു അമ്മൂമ്മയുണ്ടായിരുന്നു. പേര് ഞാന്‍ ഓര്‍ക്കുന്നില്ല. പക്ഷേ ഇപ്പോഴും ആ മുഖം ഓര്‍മ്മയിലുണ്ട്. വെളുത്ത് സമ്യദ്ധമായ നീളമുളള മുടി...... ആ മുടിക്ക് ഒരു പ്രത്യേക വാസനയും തിളക്കവും ഉണ്ടായിരുന്നു......

എപ്പോഴും ഒരു തുളസി കതിര് അവര്‍ മുടിയില്‍ ചൂടിയിരുന്നു.വെളള മുണ്ടും നേര്യേതും ആയിരുന്നു അവര്‍ ഉടുക്കാറ്. നടക്കാന്‍ ഊന്നുവടി വേണമായിരുന്നു എങ്കിലും നന്നായി സംസാരിക്കുമായിരുന്നു....
നീലത്തില്‍ മുങ്ങിയ കുറുക്കന്റെയും, മരപ്പട്ടി എന്നു കരുതി അപ്പൂപ്പനെ ഉലക്കകൊണ്ട് അടിച്ചുകൊന്ന അമ്മുമ്മയുടെയും,ഗന്ധര്‍വ്വനെ സ്നേഹിച്ച യക്ഷിയുടെയും ഒക്കെ ക‌ഥകള്‍ എനിക്കു പറഞ്ഞുതന്ന‌ത് ഈ അമ്മൂമ്മയാണ്.

ഞാന്‍ മൂന്നാം ക്ലാസ്സില്‍ പഠിക്കുന്ന സമയം ഒരു ദിവസം അമ്മൂമ്മക്ക് എന്തോ അസുഖം വന്നു. മൂന്നാം നാള്‍ സ്കൂള്‍ വിട്ടുവന്നപ്പോള്‍ അമ്മ പറഞ്ഞു അപ്പുറത്തെ അമ്മൂമ്മ മരിച്ചുപോയീ എന്ന്.

അന്ന് മരണം എന്താണന്ന് എനിക്കു അറിയില്ലായിരുന്നു. അമ്മയുടെ സാരിതുമ്പു പിടിച്ച് ഞാനും അമ്മൂമ്മയെ കാണാന്‍ പോയി. അന്നാണ് ആദ്യമായി ഞാന്‍ മരണവീടു കാണുന്നത്.

വെള്ളപുതപ്പിച്ച് അമ്മൂമ്മയെ കോലായില്‍ കിടത്തിയിരിക്കുന്നു. തലയുടെ ഭാഗത്തായി തേങ്ങാമുറിയില്‍ കോളുത്തിവച്ച ദീപത്തിനരികിലായി പുകയുന്ന ചന്ദനത്തിരി. അതിന്റെ വാസന ആ അന്തരീക്ഷം മുഴുവന്‍ വ്യാപിച്ചിരുന്നു.

ഒരു വല്ലാത്ത മണം ആയിരുന്നു അതിന്. അതിനുശേഷം ആ മണം എന്നും എന്നില്‍ അസ്വസതതയുണ്ടാക്കി...... അത് എപ്പോഴും മരണത്തെ ഓര്‍മ്മിപ്പിക്കും..... മരിച്ചുകിടക്കുന്ന അമ്മൂമ്മയുടെ മുഖം ഓര്‍മ്മവരും.

അന്ന് ആ ചന്ദനത്തിരിയുടെ പേര് എനിക്കു അറിയില്ലായിരുന്നു. കുറെകൂടി വളര്‍ന്നുകഴിഞ്ഞാണ് അറിഞ്ഞത് സൈക്കിള്‍ ത്രീ ഇന്‍ വണ്‍ ആയിരുന്നു ആ ചന്ദനത്തിരികള്‍ എന്ന്.

ഇന്നും ഏതുമരണവീട്ടില്‍ പോയാലും അവിടെ അന്നത്തെ ആ മണം തന്നെ ആണ്. ആ മണം ഇന്നും എന്നില്‍ അസ്വസതതയുണ്ടാക്കുന്നു. അത് ഒരു നഷ്ട്പ്പെടലിനെയും അനാധത്വത്തെയും ഓര്‍മ്മിപ്പിക്കുന്നു.

ചിലപ്പോ‌‌‌ള്‍ ചില വാഹനങ്ങളില്‍, ആശുപത്രികളില്‍, മറ്റുചിലപ്പോള്‍ ചില വിവാഹങ്ങ‌ള്‍ക്കു പോകു‌‌മ്പോ‌‌ള്‍ അവിടെ ആ മണം ഉണ്ടാകാറുണ്ട്. സന്തോഷത്തോടെ ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ അല്ലങ്കില്‍ ഒരു ബന്ധുവിന്റെ വിവാഹത്തിന് എത്തുന്ന ഞാന്‍ അസ്വസ്തനാകും. എന്തോ ഒരു സുഖമില്ലായ്ക.

എല്ലാ മണങ്ങളും നമുക്ക് ഉന്മേഷം തരു‌ന്നതാണ്. പ‌ക്ഷേ അതില്‍ ഒരു മണം നമ്മെ എപ്പോഴും അസ്വസ്തരാക്കാറില്ലേ?. അത് എപ്പോഴും ഒരു നഷ്ടപ്പെടലിന്റെ മണമായിരിക്കും. സൈക്കിള്‍ ത്രീ ഇന്‍ വണ്‍ തന്നെയല്ലേ മിക്കപ്പോഴും നമ്മെ അസ്വസ്തരാക്കുന്ന ആ മണം?. കാരണം അതിനു എപ്പോഴും മരണത്തിന്റെ മണ‌മാണ്............

2007-06-25

കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധം വായിക്കാത്ത ഏട്  

കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധം അധര്‍മ്മത്തിനുമുകളിലുള്ള ധര്‍മ്മത്തിന്റെ വിജയമായിരുന്നുവന്ന് പറയുമ്പോള്‍ അത് എങ്ങനെ ധര്‍മ്മത്തിന്റെ ജയമാകുമന്ന് സ്വാഭാവികമായും നമ്മള്‍ ചോദിച്ചുപോകാറുണ്ട്. പാണ്ഡുവിന് പുത്രന്മാരില്ലാത്തിടത്തോളം അവര്‍ പാണ്ഡവര്‍ എന്ന പേരിനുപോലും അര്‍ഹരല്ലന്നും, കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധത്തില്‍ എല്ലാധര്‍മ്മങ്ങളും നിഷ്:കരുണം തെറ്റിച്ചവരാണന്നും, ധര്‍മ്മപുത്രര്‍ പോലും സ്വന്തം ഗുരുവായ ദ്രോണാചാര്യരെ വധിക്കാന്‍ ധര്‍മ്മം വെടിഞ്ഞുവന്ന് അറിയുമ്പോള്‍ കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധം ധര്‍മ്മയുദ്ധം തന്നയായിരുന്നുവോ എന്ന് ചിന്തിച്ചുപോകും

പാണ്ഡവരുടേയോ കൗരവരുടേയോ ഭാഗത്തുനിന്ന് ചിന്തിച്ച് ഇതിന് ഉത്തരം കണ്ടത്താന്‍ ശ്രമിച്ചാല്‍ കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധം ധര്‍മ്മത്തിന്മേലുള്ള അധര്‍മ്മത്തിന്റെ വിജയമായിരുനുവന്ന നിഗമനത്തിലെത്തിചേരേണ്ടിവരും എന്നാല്‍ തന്ത്രപൂര്‍‌വ്വം യുദ്ധം ചമച്ച കൗശലക്കാരനായ ക്യഷ്ണന്റെ ഭാഗത്തുനിന്ന് തുടങ്ങി പിന്നോട്ട് സഞ്ചചരിച്ച് യയാതിമഹാരാജാവിലേക്കെത്തുമ്പോള്‍ മാത്രമേ ഭാരതയുദ്ധം അധര്‍മ്മത്തിന്മേലുള്ള ധര്‍മ്മത്തിന്റെ വിജയമായിരുന്നുവന്ന് മനസ്സിലാക്കാന്‍ കഴിയൂ.

ബ്രഹ്മാവില് തുടങ്ങി അത്രിമഹര്‍ഷിയിലൂടെ അഞ്ചു തലമുറകള്‍ പിന്നിട്ട് വംശാവലി യയാതി മഹാരാജാവിലെത്തും. മഹാഭാരത കഥ തുടങ്ങുന്നത് അവിടനിന്നാണ്. വാര്‍ദ്ധക്യത്തോടടുത്ത യയാതി മാഹാരാജന്‍, അശ്രുബിന്ദുമതി എന്നകന്യകയില്‍ അനുരുക്തനാകുകയും, വിവാഹം കഴിക്കാന്‍ ആഗ്രഹിക്കയും ചെയ്തു.

എന്നാല്‍ വ്യദ്ധനായ യയാതിമഹാരാജാവിനെ വരിക്കാന്‍ അശ്രുബിന്ദുമതി തയ്യാറല്ലായിരുന്നു. അതിനാല്‍ യൗവ്വനം നേടിവന്നാല്‍ യയാതിയെ വിവാഹം കഴിക്കാമന്ന് അശ്രുബിന്ദുമതി ശഠിച്ചു. കൊട്ടാരത്തില്‍ എത്തിയ യയാതി മഹാരാജന്‍ തന്റെ മക്കളില്‍ മൂത്തവനായ യദുവിനോട് യൗവ്വനം കടം ചോദിച്ചു. എന്നാല്‍ യദു തന്റെ യൗവ്വനം സംഭാവനചെയ്യാന്‍ തയ്യാറായില്ല. പക്ഷേ മകനായ പുരു സ്വമനസ്സാലെ തന്റെ യൗവ്വനം പിതാവിനു നല്കുകയും അങ്ങനെ രാജാവ് അശ്രുബിന്ദുമതിയെ വിവാഹം കഴിക്കുകയും ചെയ്തു. തനിക്ക് യൗവ്വനം നല്‌കുവാന്‍ യദു തയ്യാറാകാത്തതില്‍ കോപിഷ്ട്നായ രാജാവ് യദുവിനെ രാജ്യത്തുനിന്ന് പുറത്താക്കുകയും "നിന്റെ വംശത്തിലെ പുരുഷന്‍ മാതുല പുത്രിയെ വിവാഹം കഴിച്ച് മാതാവിന്റെ രാജ്യത്തിനുമാത്രം അധികാരിയായ് തീരട്ടെ" എന്ന് ശപിക്കയും ചെയ്തു. അങ്ങനെ യദുവിനെ നാടുകടത്തി സീമന്തപുത്രനായ യദുവിന് അവകാശപ്പെട്ട രാജ്യം പുരുവിന് ദാനം നല്‌കുകയും ചെയ്യുന്നു.

പുരുവിന്റെ നാലാം തലമുറയായ കുരുവിലെത്തുന്നതോടെ ശരിക്കുള്ള മഹാഭാരത കഥ തുടങ്ങുകയായി. കുരു വംശത്തിലെ പിന്തലമുറക്കാരനായ ഭരതനിലെത്തുമ്പോള്‍ രാജ്യം ഭാരതം എന്നറിയപ്പെടാന്‍ തുടങ്ങി. ഭരതനിലൂടെ തലമുറ പിന്നിട്ട് കുരുവംശം ശന്തനുവിലെത്തുന്നു. ശന്തനു മഹാരാജന് രണ്ടൂമക്കള്‍. ഭീഷ്മാചാര്യരും വിചിത്രവീര്യനും ശന്തനുവിനു നല്കിയ വാഗ്ദാനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തില്‍ ഭീഷ്മര്‍ വിവാഹം കഴിക്കുന്നില്ല. വിചിത്ര വീര്യന് രണ്ടുഭാര്യമാര്‍. അംബിക അംബാലിക. എന്നാല്‍ മക്കളില്ലാതെ വിചിത്ര വീര്യന്‍ മരിക്കുന്നു. ഇതോടെ കുരുവംശം അവസാനിക്കുന്നു.

പിന്നീട് വിചിത്രവീര്യന്റെ ഭാര്യമാര്‍ക്ക് വ്യാസമഹാമുനിയില്‍ രണ്ടു പുത്രന്മാര്‍ ജനിക്കുന്നു. ധ്യതരാഷ്ടരും പാണ്ഡുവും. ധ്യതരാഷ്ട്രരില്‍ നിന്നു കൗരവരും പാണ്ഡുവിന്റെ ഭാര്യയായ കുന്തിയില്‍ നിന്നും പാണ്ഡവരും ഉണ്ടാകുന്നു. അങ്ങനെ യയാതിയുടെ സീമന്തപുത്രനായ യദുവിന് അവകാശപ്പെട്ട രാജ്യം കൗരവരുടെ കൈവശമെത്തുന്നു.

യയാതി മഹാരാജാവിനാല്‍ നാടുകടത്തപ്പെട്ട യദു സ്വന്തമായ് ഒരു നാട്ടുരാജ്യമുണ്ടാക്കി രാജാവാകുന്നു. അവിടനിന്നും യദുവംശം അഥവാ യാദവര്‍ ഉണ്ടാകുന്നു. യദുവില്‍ തുടങ്ങി പതിനേഴു തലമുറകള്‍ പിന്നിട്ട് യദുവംശം ചിത്രരഥന്റെ മക്കളായ വിഡൂരനിലും കുകൂരനിലുമെത്തുന്നു. കുകൂരനില്‍ നിന്നും വീണ്ടും ഒന്‍പത് തലമുറകള്‍ പിന്നിട്ട് യദുവംശം അഹൂകനില്‍ എത്തുന്നു.

അഹൂകന്റെ മക്കള്‍ ദേവയാനും ഉഗ്രസേനനും. ദേവയാന്റെ മകന്‍ ദേവാപാന്‍, ദേവേപാന്റെ മകള്‍ ദേവകി.

കുകൂരന്റെ സഹോദരന്‍ വിഡൂരന്റെ വംശം പതിനൊന്ന് തലമുറകള്‍ പിന്നിട്ട് ശൂരനിലെത്തുന്നു. ശൂരന്റെ മകന്‍ വാസുദേവന്‍. വാസുദേവന്‍ അമ്മാവന്റെ മകളായ ദേവകിയെ വിവാഹം കഴിക്കുന്നു.വാസുദേവന്‍ - ദേവകി ദമ്പതികളില്‍ ശ്രീക്യഷ്ണന്റെ ജനനം. ഇവിടെ യയാതി യദുവിനു നല്കിയ ശാപം ക്യഷ്ണനില്‍ വരെ എത്തിനില്ക്കുന്നു.

ഇവിടെ, മഥുരയിലെ രാജാവയ് വാഴുന്ന ക്യഷ്ണനില്‍ കൗരവരുടെ കൈവശമിരിക്കുന്ന ഹസ്തിനപുരത്തിന്റെ (യദുവിന് അവകാശപ്പെട്ട രാജ്യം അല്ലങ്കില്‍ ഭാരതം) അവകാശം എത്തിനില്ക്കുന്നു. തന്റെ പൂര്‍‌വ്വികന്മാരിലൂടെ യാദവകുലത്തിന് കൈവിട്ടുപോയ രാജ്യം തിരിച്ചുപിടിക്കുവാന്‍ കൗശലക്കാരനായ ക്യഷ്ണന്‍ തന്ത്രങ്ങള്‍ മെനയുന്നു. അതിന്റെ ആദ്യപടിയായി ക്യഷ്ണന്‍ തന്റെ സഹോദരി സുഭദ്രയെ അര്‍ജ്ജുനന് വിവാഹം കഴിച്ചുകൊടുത്തുകൊണ്ട് കുരുവംശവും യാദുവംശവും തമ്മില്‍ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. അതിലുണ്ടായ പുത്രന്‍ അഭിമന്യുകുമാരനില്‍ എത്തുമ്പോള്‍ കുരുവംശം ഭാഗികമായ് യദുവംശമായ്‌തീരുന്നു. യദുവംശത്തിലെ ഉത്തരയെ അഭിമന്യുകുമാരനെകൊണ്ട് വിവാഹം കഴിപ്പിക്കുന്നു. അതിലുണ്ടാകുന്ന പുത്രന്‍ പരീക്ഷിത്ത് പൂര്‍ണ്ണമായും യാദവ വംശജനായ് തീരുന്നു.

മാതുലനായ കംസനെ വധിച്ച ക്യഷ്ണനെ അഭിമന്യുവിനാല്‍ വധിക്കപ്പെട്ടേക്കാം എന്ന ഒരു ഭയം വേട്ടയാടപ്പെട്ടിരുന്നു. അതിനാല് ഗര്‍ഭത്തിലിരുക്കുമ്പോള്‍തന്നെ അഭിമന്യുവിനെ ഇല്ലാതാക്കാനുള്ള തന്ത്രങ്ങളും ഭഗവാന്‍ ക്യഷ്ണന്‍ തയ്യാറാക്കി. കുരുക്ഷേത്ര യുദ്ധത്തില്‍ പദ്മവ്യൂഹം ചമക്കുമ്പോള്‍ അത് ഭേദിച്ച് ഉള്ളിള്‍ കടക്കാനുള്ള തന്ത്രങ്ങള്‍വരെ പറഞ്ഞു നിര്‍ത്തി, അഭിമന്യുകുമാരനെ പദ്മവ്യൂഹത്തിലകപ്പെടുത്തി, തന്ത്രത്തിള്‍ പിതാവായ അര്‍ജ്ജുനനെ മനപ്പൂര്‍വ്വം അവിടനിന്നും മാറ്റി അഭിമന്യുവിനെ പദ്മവ്യൂഹത്തില്‍ വച്ച് വധിക്കുന്നു. കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധത്തില്‍ പാര്‍ത്ഥന്റെ സാരഥിയാകാന്‍ ക്യഷ്ണന്‍ തീരുമ്മനിച്ചതും ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ. ഭീമപുത്രനായ ഘടോല്കചന്‍ മരിച്ചപ്പോള്‍ കണ്ണുകലങ്ങിയ ഭഗവാന്‍ മരുമകനായ അഭിമന്യുകുമരന്‍ പത്ന്മവ്യൂഹത്തില്‍ മരിച്ചപ്പോള്‍ ഗൂഡമായ് ചിരിച്ചതും ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ.

യുദ്ധം കഴിഞ്ഞ് അശ്വദ്ഥാമാവ് പടകുടീരങ്ങളില്‍ കയറി എല്ലാവരെയും അരിഞ്ഞുവീഴ്തുമന്ന് അറിഞ്ഞിരുന്ന ക്യഷ്ണന്‍ പാഞ്ചാലിയുടെ ഒറ്റപുത്രന്മാരെപോലും രക്ഷിക്കാതെ പാണ്ഡവരേയും പാഞ്ചാലിയേയും മാത്രം തന്ത്രപൂര്‍‌വ്വം ശിബിരങ്ങളില്‍ നിന്നും പുറത്തു കടത്തി. യുദ്ധത്തില്‍ മക്കളെ ഓരോരുത്തരെയായി പാണ്ഡവര്‍ക്കു നഷ്ടപ്പെടുമ്പോള്‍ ഗൂഡമായ് ചിരിച്ച ക്യഷ്ണന്‍ പാഞ്ചാലിയുടെ ഒരു പുത്രനെപോലും ജീവിപ്പിച്ചില്ല? എന്തുകൊണ്ട്? അങ്ങനെ വന്നാല്‍ രാജ്യം യാദവര്‍ക്ക് തിരികെ ലഭിക്കില്ല. അതിനാല്‍ ഉത്തരയുടെ ഗര്‍ഭത്തില് വച്ച് അശ്വദ്ഥാമാവിന്റെ നാരായണാസ്ത്രമേറ്റ് മരിച്ച പരീക്ഷിത്തിനെ ജീവിപ്പിച്ച് കിരീട ധരണം നടത്തി. അങ്ങനെ യാദവര്‍ക്കവകാശപ്പെട്ട രാജ്യം കുരുവംശത്തില് നിന്നും ക്യഷ്ണന്‍ പിടിച്ചടക്കുന്നതിലൂടെ കുരുക്ഷേത്രയുദ്ധം അധര്‍മ്മത്തിന്മേലുള്ള ധര്‍മ്മത്തിന്റെ വിജയമായി.

യദാ യദാ ഹി ധര്‍മ്മസ്യ, ഗ്ലാനിര്‍ഭവതി ഭാരത!
അഭ്യുത്ഥാനമധര്‍മ്മസ്യ, തദാത്മാനം സൃജാമ്യഹം
പരിത്രാണായ സാധൂനാം, വിനാശായ ച ദുഷ്കൃതാം
ധര്‍മ്മസംസ്ഥാപനാര്‍ത്ഥായ, സംഭവാമി യുഗേ യുഗേ

എന്ന് ഭഗവാന്‍ ഭഗവത് ഗീതയില്‍ പാടിയതിന്റെ അര്‍ത്ഥം ഇതുതന്നെ.